Rachunek zysków i strat 2026 – wariant porównawczy czy kalkulacyjny? Różnice, przykłady i wzory
Rachunek zysków i strat w 2026 roku pokazuje, jak przychody i koszty przedsiębiorstwa wpływają na jego wynik finansowy. Jednostki sporządzające sprawozdanie według załącznika nr 1 do ustawy o rachunkowości mogą stosować wariant porównawczy albo kalkulacyjny. Pierwszy przedstawia koszty głównie według ich rodzaju, drugi według funkcji pełnionych w przedsiębiorstwie. Wybór odpowiedniego układu ma znaczenie dla rachunkowości, controllingu, oceny kosztów zatrudnienia i rentowności działalności.
W praktyce przedsiębiorca może uzyskiwać wysokie przychody ze sprzedaży, ale jednocześnie ponosić tak duże koszty, że jego działalność przynosi stratę.
Zdarza się również odwrotna sytuacja: firma ma umiarkowane przychody, ale dzięki właściwej kontroli kosztów osiąga stabilny zysk.
Rachunek zysków i strat, nazywany w skrócie RZiS, pozwala przeanalizować te zależności.
W odróżnieniu od bilansu, który przedstawia odpowiednie wartości na określony dzień, RZiS obejmuje przychody, koszty i wynik finansowy za dany okres.
Przy jego sporządzaniu duże znaczenie ma sposób klasyfikacji kosztów operacyjnych.
Właśnie z tego powodu stosuje się dwa warianty: porównawczy i kalkulacyjny.
W artykule przedstawiamy aktualne zasady obowiązujące w 2026 roku, wyjaśniamy zmianę stanu produktów, porównujemy obie metody oraz pokazujemy, jak na tych samych danych można otrzymać identyczny wynik finansowy netto.
Na końcu udostępniamy także dwa praktyczne wzory RZiS do skopiowania.
📚 Spis treści – kliknij, aby rozwinąć
- Co to jest RZiS?
- Kto musi sporządzać RZiS?
- Wariant porównawczy
- Koszty rodzajowe
- Zmiana stanu produktów
- Produkty na własne potrzeby
- Wariant kalkulacyjny
- Koszty według funkcji
- Porównanie obu wariantów
- Przykład liczbowy
- Czy zysk netto jest taki sam?
- RZiS a bilans księgowy
- Który wariant wybrać?
- Zmiana wariantu RZiS
- Koszty pracownicze w RZiS
- Przepisy i struktura RZiS
- Elektroniczny RZiS
- Wzór porównawczy
- Wzór kalkulacyjny
- Case study
- Porada eksperta
- Checklista
- FAQ
📘 Co to jest rachunek zysków i strat (RZiS)?
Rachunek zysków i strat jest jednym z podstawowych elementów sprawozdania finansowego.
Przedstawia odpowiednie przychody, koszty, zyski, straty oraz obowiązkowe obciążenia wyniku finansowego za określony okres.
Jego zadaniem jest pokazanie, w jaki sposób przedsiębiorstwo osiągnęło zysk albo poniosło stratę.
Co oznacza zysk netto?
Zysk netto stanowi dodatni wynik finansowy ustalony po uwzględnieniu odpowiednich przychodów, kosztów, podatku dochodowego i innych obowiązkowych obciążeń wyniku.
Jeżeli koszty i pozostałe obciążenia przewyższają odpowiednie przychody, jednostka może wykazać stratę netto.
Czy RZiS pokazuje przepływy gotówki?
Nie.
Rachunek zysków i strat jest sporządzany zgodnie z odpowiednimi zasadami rachunkowości, w tym zasadą memoriału.
Dlatego przychód może zostać wykazany przed faktycznym otrzymaniem pieniędzy.
Podobnie koszt może zostać rozpoznany w innym okresie niż faktyczna zapłata.
Jakie poziomy wyniku pokazuje RZiS?
W typowym układzie z załącznika nr 1 można wyróżnić:
- wynik ze sprzedaży;
- wynik z działalności operacyjnej;
- wynik brutto;
- wynik netto.
W wariancie kalkulacyjnym występuje dodatkowo wynik brutto ze sprzedaży.
🏢 Kto musi sporządzać rachunek zysków i strat?
RZiS sporządzają jednostki zobowiązane do przygotowywania sprawozdania finansowego obejmującego ten element.
Dotyczy to między innymi spółek z o.o. i innych podmiotów prowadzących księgi rachunkowe na zasadach określonych ustawą.
Czy jednoosobowa firma musi sporządzać RZiS?
Nie każda.
Przedsiębiorca prowadzący podatkową księgę przychodów i rozchodów nie jest automatycznie zobowiązany do sporządzania ustawowego rachunku zysków i strat.
Inaczej wygląda sytuacja przedsiębiorcy prowadzącego księgi rachunkowe i podlegającego odpowiednim obowiązkom sprawozdawczym.
Czy wszystkie jednostki stosują dwa warianty?
Nie.
Art. 47 ustawy o rachunkowości przewiduje różne zakresy informacji dla określonych kategorii podmiotów.
Dwa warianty opisane w tym poradniku dotyczą przede wszystkim jednostek korzystających z załącznika nr 1 oraz odpowiednich uproszczeń przewidzianych załącznikiem nr 5.
Jednostki mikro korzystające z załącznika nr 4 stosują odrębny uproszczony układ rachunku zysków i strat.
📊 Wariant porównawczy RZiS – na czym polega?
Wariant porównawczy prezentuje koszty działalności operacyjnej przede wszystkim według rodzaju.
Dzięki temu można łatwo ustalić, ile przedsiębiorstwo ponosi kosztów amortyzacji, wynagrodzeń, usług obcych czy zużycia materiałów.
Ten sposób prezentacji bywa przydatny szczególnie w przedsiębiorstwach usługowych i jednostkach, które chcą monitorować ogólną strukturę kosztów.
Jak wygląda podstawowy układ?
W uproszczeniu:
Przychody netto ze sprzedaży i zrównane z nimi − koszty działalności operacyjnej = zysk lub strata ze sprzedaży.
Następnie uwzględnia się pozostałe przychody i koszty operacyjne, przychody i koszty finansowe oraz odpowiednie obciążenia wyniku.
Czy wariant porównawczy jest łatwiejszy?
Często bywa bardziej przejrzysty dla jednostek o mniej złożonej strukturze kosztów.
Nie należy jednak traktować go jako zawsze prostszego rozwiązania.
W przedsiębiorstwach produkcyjnych prawidłowe ustalenie zmiany stanu produktów i rozliczenie kosztów może wymagać rozbudowanej ewidencji.
🧾 Jakie koszty wykazuje wariant porównawczy?
Załącznik nr 1 do ustawy o rachunkowości przewiduje następujące podstawowe pozycje kosztów działalności operacyjnej w wariancie porównawczym:
| Pozycja | Rodzaj kosztów |
|---|---|
| B.I | Amortyzacja |
| B.II | Zużycie materiałów i energii |
| B.III | Usługi obce |
| B.IV | Podatki i opłaty |
| B.V | Wynagrodzenia |
| B.VI | Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia |
| B.VII | Pozostałe koszty rodzajowe |
| B.VIII | Wartość sprzedanych towarów |
Dlaczego wynagrodzenia są osobną pozycją?
Wariant porównawczy pozwala wyodrębnić koszty wynagrodzeń i odpowiednich świadczeń pracowniczych.
Jest to przydatne przy analizie kosztów zatrudnienia i planowaniu budżetu płacowego.
Nie oznacza jednak, że wszystkie wydatki związane z personelem muszą znaleźć się wyłącznie w jednej pozycji.
O prawidłowej klasyfikacji decyduje charakter kosztu i przyjęte zasady rachunkowości.
Czy stosuje się konta zespołu 4?
Wariant porównawczy jest naturalnie związany z ewidencją kosztów według rodzaju.
W praktyce często wykorzystuje się konta zespołu 4.
Nie wyklucza to jednak równoległego stosowania kont zespołu 5 do celów analitycznych.
🔄 Zmiana stanu produktów – co oznacza w RZiS?
Zmiana stanu produktów jest jedną z najważniejszych pozycji wariantu porównawczego.
Występuje w pozycji A.II jako element przychodów netto ze sprzedaży i zrównanych z nimi.
Nie oznacza jednak zwykłego przychodu ze sprzedaży ani wpływu gotówki do przedsiębiorstwa.
Dlaczego potrzebna jest korekta?
Firma produkcyjna może ponosić koszty wytwarzania wyrobów, które nie zostały jeszcze sprzedane.
Część poniesionych kosztów powinna wówczas zostać odpowiednio ujęta w wartości zapasów produktów.
Wariant porównawczy wykorzystuje mechanizm zmiany stanu produktów, aby zachować prawidłową współmierność przychodów i kosztów.
Przykład – wzrost zapasów produktów
Załóżmy, że przy prawidłowym ustaleniu wartości:
- stan produktów na początek okresu wynosił 70 000 zł;
- stan produktów na koniec okresu wynosił 110 000 zł;
- w przykładzie nie występują inne korekty wpływające na zmianę stanu.
110 000 zł − 70 000 zł = +40 000 zł.
W uproszczonym przykładzie zmiana stanu produktów wynosi dodatnie 40 000 zł.
Kwota ta zwiększa pozycję A wariantu porównawczego, ale nie oznacza sprzedaży produktów za dodatkowe 40 000 zł.
Co oznacza ujemna zmiana stanu produktów?
Może wystąpić wtedy, gdy wartość produktów rozliczana w bieżącym okresie jest większa niż wartość nowych produktów ujętych w odpowiednich zapasach.
Wtedy pozycja A.II przyjmuje wartość ujemną.
Czy zawsze wystarczy odjąć stan początkowy od końcowego?
Nie.
Rzeczywiste rozliczenie może obejmować produkcję w toku, produkty gotowe i odpowiednie rozliczenia kosztów.
Prosty przykład magazynowy pozwala zrozumieć mechanizm, ale nie zastępuje prawidłowego ustalenia zmiany stanu produktów na podstawie ewidencji księgowej.
Ważne: zmiana stanu produktów nie jest przychodem pieniężnym. Nie można też utożsamiać jej automatycznie ze zmianą wartości wszystkich zapasów, w tym towarów handlowych.
🏗️ Koszt wytworzenia produktów na własne potrzeby jednostki
Wariant porównawczy przewiduje również pozycję A.III dotyczącą kosztu wytworzenia produktów na własne potrzeby jednostki.
Może ona mieć znaczenie wtedy, gdy przedsiębiorstwo wykorzystuje własne zasoby do wytworzenia określonych składników przeznaczonych do używania we własnej działalności.
Przykład
Przedsiębiorstwo wykorzystuje własny dział techniczny do wytworzenia urządzenia przeznaczonego do użytkowania w zakładzie.
Przy spełnieniu odpowiednich warunków rachunkowych koszty wytworzenia mogą zostać uwzględnione przy ustalaniu wartości tego składnika majątku.
W wariancie porównawczym konieczne jest wówczas odpowiednie rozliczenie kosztów, aby nie zniekształcić wyniku finansowego.
Nie należy jednak zakładać, że każdy projekt realizowany na własne potrzeby automatycznie spełnia warunki zaliczenia do aktywów.
🏭 Wariant kalkulacyjny RZiS – na czym polega?
Wariant kalkulacyjny przedstawia koszty przede wszystkim według funkcji, które pełnią w działalności przedsiębiorstwa.
Pozwala wyraźnie oddzielić koszty sprzedanych produktów i towarów od kosztów sprzedaży oraz ogólnego zarządu.
Jest szczególnie przydatny w firmach, które chcą analizować marże i efektywność poszczególnych obszarów działalności.
Jak wygląda podstawowy układ?
Najpierw ustala się wynik brutto ze sprzedaży:
Przychody netto ze sprzedaży − koszty sprzedanych produktów i towarów = zysk lub strata brutto ze sprzedaży.
Następnie odejmuje się koszty sprzedaży i koszty ogólnego zarządu.
Zysk brutto ze sprzedaży − koszty sprzedaży − koszty ogólnego zarządu = zysk lub strata ze sprzedaży.
Dalsze elementy RZiS obejmują odpowiednie pozostałe przychody i koszty operacyjne, działalność finansową oraz obowiązkowe obciążenia wyniku.
Czy wariant kalkulacyjny jest obowiązkowy w firmie produkcyjnej?
Nie istnieje ogólna zasada, zgodnie z którą każda firma produkcyjna musi wybrać wariant kalkulacyjny.
Art. 47 ust. 4 ustawy przewiduje wybór odpowiedniego wariantu przez kierownika jednostki w zakresie wskazanym ustawą.
Wariant kalkulacyjny może być jednak bardziej użyteczny przy rozbudowanym systemie kalkulowania kosztów wytworzenia.
🏢 Koszty sprzedaży, produkcji i zarządu – jak je rozdzielać?
W wariancie kalkulacyjnym szczególne znaczenie ma prawidłowe przyporządkowanie kosztów do ich funkcji.
1. Koszt wytworzenia sprzedanych produktów
Może obejmować odpowiednie koszty bezpośrednie oraz uzasadnioną część kosztów pośrednich produkcji, zgodnie z zasadami rachunkowości.
Przykładowo mogą to być koszty materiałów, pracy bezpośrednio produkcyjnej i określone koszty funkcjonowania wydziału produkcyjnego.
Nie należy jednak automatycznie zaliczać do kosztu wytworzenia wszystkich kosztów ponoszonych w przedsiębiorstwie.
2. Wartość sprzedanych towarów
Dotyczy odpowiednio rozliczanej wartości towarów, które zostały sprzedane.
Jeżeli przedsiębiorstwo kupuje towary w celu dalszej odsprzedaży, ta pozycja może mieć istotny wpływ na wynik brutto ze sprzedaży.
3. Koszty sprzedaży
Mogą obejmować wydatki dotyczące działalności handlowej, dystrybucji i marketingu.
Przykładami są odpowiednie koszty promocji, prowizji sprzedażowych i funkcjonowania działu handlowego.
4. Koszty ogólnego zarządu
Mogą obejmować koszty funkcjonowania administracji i kierownictwa jednostki.
W zależności od organizacji przedsiębiorstwa mogą się tu znaleźć określone koszty działu HR, obsługi księgowej czy zarządzania firmą.
Czy wariant kalkulacyjny wymaga kont zespołu 5?
W praktyce zwykle korzysta się z ewidencji funkcjonalnej, często opartej na kontach zespołu 5.
Jednostka może też stosować ewidencję równoległą kosztów według rodzaju i funkcji.
Najważniejsze jest zapewnienie danych pozwalających rzetelnie sporządzić rachunek w wybranym wariancie.
📊 Wariant porównawczy a kalkulacyjny – najważniejsze różnice
| Kryterium | Porównawczy | Kalkulacyjny |
|---|---|---|
| Podstawowy podział | Według rodzaju kosztów. | Według funkcji kosztów. |
| Amortyzacja | Własna pozycja kosztowa. | Ujęta w odpowiednich kosztach funkcjonalnych. |
| Wynagrodzenia | Osobna pozycja. | Przypisane do odpowiednich funkcji. |
| Zmiana stanu produktów | Występuje jako odrębna pozycja. | Nie występuje jako odrębna pozycja. |
| Koszty sprzedaży | Nie są osobną podstawową pozycją funkcjonalną. | Występują odrębnie. |
| Koszty ogólnego zarządu | Nie są odrębną pozycją funkcjonalną. | Występują odrębnie. |
| Wynik brutto ze sprzedaży | Nie jest odrębną pozycją układu. | Występuje odrębnie. |
| Zysk netto | Taki sam przy tych samych poprawnie rozliczonych operacjach. | Taki sam przy tych samych poprawnie rozliczonych operacjach. |
Różnica nie polega więc na tym, że jedna metoda pozwala osiągnąć wyższy zysk.
Oba warianty służą prezentacji tego samego wyniku finansowego według odmiennego układu kosztów.
🔢 RZiS 2026 – przykład obu wariantów na tych samych danych
Załóżmy, że przedsiębiorstwo produkcyjno-handlowe sporządza rachunek zysków i strat za 2026 rok.
Dla celów edukacyjnych przyjmujemy następujące dane:
- przychody ze sprzedaży produktów: 450 000 zł;
- przychody ze sprzedaży towarów: 50 000 zł;
- dodatnia zmiana stanu produktów: 40 000 zł;
- łączne koszty działalności operacyjnej według wariantu porównawczego: 420 000 zł;
- pozostałe przychody operacyjne: 12 000 zł;
- pozostałe koszty operacyjne: 7000 zł;
- przychody finansowe: 3000 zł;
- koszty finansowe: 8000 zł;
- podatek dochodowy przyjęty w przykładzie: 22 000 zł.
Podatek 22 000 zł jest założoną kwotą obciążenia wyniku, a nie wynikiem zastosowania prostej stawki podatku do zysku księgowego.
Wariant porównawczy – obliczenia
| Pozycja | Kwota |
|---|---|
| Przychody ze sprzedaży produktów | 450 000 zł |
| Przychody ze sprzedaży towarów | 50 000 zł |
| Zmiana stanu produktów | +40 000 zł |
| A. Przychody i zrównane z nimi | 540 000 zł |
| Amortyzacja | 30 000 zł |
| Zużycie materiałów i energii | 150 000 zł |
| Usługi obce | 40 000 zł |
| Podatki i opłaty | 6000 zł |
| Wynagrodzenia | 110 000 zł |
| Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia | 24 000 zł |
| Pozostałe koszty rodzajowe | 30 000 zł |
| Wartość sprzedanych towarów | 30 000 zł |
| B. Koszty działalności operacyjnej | 420 000 zł |
| C. Zysk ze sprzedaży | 120 000 zł |
| Pozostałe przychody operacyjne | 12 000 zł |
| Pozostałe koszty operacyjne | 7000 zł |
| F. Wynik działalności operacyjnej | 125 000 zł |
| Przychody finansowe | 3000 zł |
| Koszty finansowe | 8000 zł |
| I. Zysk brutto | 120 000 zł |
| Podatek dochodowy | 22 000 zł |
| L. ZYSK NETTO | 98 000 zł |
Wariant kalkulacyjny – obliczenia
Przyjmujemy te same przychody i koszty, ale koszty podstawowej działalności przyporządkowujemy do funkcji.
| Pozycja | Kwota |
|---|---|
| A. Przychody ze sprzedaży | 500 000 zł |
| Koszt wytworzenia sprzedanych produktów | 290 000 zł |
| Wartość sprzedanych towarów | 30 000 zł |
| B. Koszty sprzedanych produktów i towarów | 320 000 zł |
| C. Zysk brutto ze sprzedaży | 180 000 zł |
| D. Koszty sprzedaży | 25 000 zł |
| E. Koszty ogólnego zarządu | 35 000 zł |
| F. Zysk ze sprzedaży | 120 000 zł |
| Pozostałe przychody operacyjne | 12 000 zł |
| Pozostałe koszty operacyjne | 7000 zł |
| I. Wynik działalności operacyjnej | 125 000 zł |
| Przychody finansowe | 3000 zł |
| Koszty finansowe | 8000 zł |
| L. Zysk brutto | 120 000 zł |
| Podatek dochodowy | 22 000 zł |
| O. ZYSK NETTO | 98 000 zł |
Dlaczego oba warianty dają ten sam wynik?
W wariancie porównawczym łączne koszty operacyjne wynoszą 420 000 zł, a dodatnia zmiana stanu produktów wynosi 40 000 zł.
W wariancie kalkulacyjnym koszty odnoszone do sprzedaży i funkcji działalności wynoszą razem:
320 000 zł + 25 000 zł + 35 000 zł = 380 000 zł.
Po uwzględnieniu zmiany stanu produktów efektywny koszt obciążający wynik ze sprzedaży w wariancie porównawczym również wynosi 380 000 zł.
420 000 zł − 40 000 zł = 380 000 zł.
Oba warianty prowadzą więc do tego samego wyniku ze sprzedaży, a następnie do identycznego zysku netto.
💰 Czy wynik finansowy netto jest taki sam w obu wariantach RZiS?
Tak, jeżeli oba rachunki zostały sporządzone prawidłowo na podstawie tych samych operacji gospodarczych i zasad wyceny.
Wybrany wariant nie powinien sam w sobie powodować wzrostu lub zmniejszenia zysku netto.
Różnica dotyczy sposobu prezentacji odpowiednich kosztów.
Co jeśli wyniki się różnią?
Wówczas należy sprawdzić poprawność rozliczenia i przyporządkowania kosztów.
Przyczyną mogą być między innymi błędy w zmianie stanu produktów, rozliczeniu kosztu wytworzenia, kosztów sprzedaży albo kosztów ogólnego zarządu.
Nie należy uznawać dwóch odmiennych wyników netto za prawidłowe tylko dlatego, że zastosowano różne warianty RZiS.
📊 Rachunek zysków i strat a bilans księgowy – jak są powiązane?
Rachunek zysków i strat pokazuje sposób powstawania wyniku finansowego w określonym okresie.
Bilans przedstawia natomiast sytuację majątkową i finansową jednostki na dzień bilansowy.
Jednym z najważniejszych powiązań jest wynik finansowy netto.
Zysk lub strata netto ustalone w RZiS znajdują odpowiednie odzwierciedlenie w kapitale własnym prezentowanym w bilansie.
Przykład
Firma osiągnęła zysk netto w wysokości 98 000 zł.
Ta sama wartość powinna być odpowiednio spójna z prezentacją wyniku finansowego w bilansie za dany okres.
Nie oznacza to jednak, że na rachunku bankowym firmy znajduje się dokładnie 98 000 zł.
Wynik księgowy jest czym innym niż stan środków pieniężnych.
Jeżeli chcesz zobaczyć, w jaki sposób wynik finansowy ustalony w RZiS jest prezentowany w kapitale własnym, przeczytaj poradnik bilans księgowy – co to jest, z czego się składa i wzór. Znajdziesz tam również przykładowe zestawienie aktywów i pasywów.
🎯 Wariant porównawczy czy kalkulacyjny – który wybrać?
Nie istnieje jeden wariant najlepszy dla wszystkich przedsiębiorstw.
Wybór zależy między innymi od charakteru działalności, organizacji ewidencji kosztów oraz potrzeb informacyjnych zarządu.
Kiedy warto rozważyć wariant porównawczy?
Gdy jednostka chce szczegółowo analizować koszty według rodzaju.
Może to być korzystne w firmach usługowych, gdzie istotne znaczenie mają wynagrodzenia, usługi obce oraz pozostałe koszty związane z prowadzeniem działalności.
Kiedy warto rozważyć wariant kalkulacyjny?
Gdy jednostka chce analizować koszty wytworzenia i sprzedaży oraz koszty ogólnego zarządu.
Może to być przydatne szczególnie w firmach produkcyjnych lub przedsiębiorstwach posiadających rozbudowane działy sprzedaży i administracji.
Czy wielkość przedsiębiorstwa przesądza o wyborze?
Nie.
Wielkość jednostki może wpływać na jej potrzeby sprawozdawcze, ale nie stanowi jedynego kryterium wyboru wariantu.
Trzeba także sprawdzić, który załącznik do ustawy o rachunkowości jest właściwy dla konkretnej jednostki.
🔄 Czy można zmienić wariant rachunku zysków i strat?
Tak.
Zmiana wariantu porównawczego na kalkulacyjny lub odwrotnie jest możliwa, ale wymaga odpowiedniego przygotowania.
Co przewiduje art. 8 ustawy o rachunkowości?
Art. 8 ust. 2 dopuszcza zmianę dotychczas stosowanych rozwiązań na inne przewidziane ustawą, jeżeli służy to rzetelnemu i jasnemu przedstawieniu sytuacji jednostki.
Zmiana następuje ze skutkiem od pierwszego dnia roku obrotowego, bez względu na datę podjęcia decyzji.
Nie oznacza to możliwości dowolnego przełączania wariantów dla poszczególnych miesięcy bez zachowania właściwych zasad sprawozdawczych.
Czy trzeba zmienić politykę rachunkowości?
Właściwe zasady sporządzania sprawozdania powinny być odzwierciedlone w dokumentacji przyjętej polityki rachunkowości.
Może być konieczna również odpowiednia aktualizacja zakładowego planu kont i konfiguracji systemu księgowego.
Czy trzeba przekształcić dane porównawcze?
Należy zapewnić porównywalność danych zgodnie z właściwymi przepisami.
Art. 8 ust. 2 określa także zasady informowania o przyczynach zmian i ich skutkach.
W praktyce zmiana wariantu wymaga więc przygotowania nie tylko bieżących pozycji RZiS, ale również właściwych danych porównawczych.
👩💼 Koszty wynagrodzeń i zatrudnienia w RZiS – co powinien wiedzieć dział HR?
Rachunek zysków i strat ma znaczenie nie tylko dla księgowości.
Może dostarczać również informacji potrzebnych do oceny kosztów zatrudnienia.
Wariant porównawczy
Wynagrodzenia stanowią osobną pozycję kosztową.
Odrębnie wykazuje się ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia.
Dzięki temu łatwiej przeanalizować łączny poziom określonych kosztów pracowniczych.
Wariant kalkulacyjny
Koszty pracy są rozdzielane między odpowiednie funkcje działalności.
Wynagrodzenie osoby pracującej bezpośrednio przy produkcji może wpływać na koszt wytworzenia produktów.
Koszty przedstawiciela handlowego mogą być ujmowane w kosztach sprzedaży.
Wynagrodzenia personelu administracyjnego mogą natomiast stanowić odpowiednią część kosztów ogólnego zarządu.
Czy można na tej podstawie oceniać rentowność zatrudnienia?
Tak, ale należy uwzględnić również inne czynniki.
Same koszty wynagrodzeń nie pokazują pełnej produktywności pracowników.
W wielu przedsiębiorstwach konieczne jest także uwzględnienie czasu pracy, struktury stanowisk, sezonowości i kosztów pośrednich.
⚖️ RZiS w 2026 roku – aktualne przepisy i układ sprawozdania
Podstawą prawną jest ustawa z 29 września 1994 roku o rachunkowości.
Art. 47 określa zasady prezentowania danych w rachunku zysków i strat oraz właściwe załączniki.
Załącznik nr 1
Przewiduje odpowiedni układ wariantu porównawczego i kalkulacyjnego dla wskazanych jednostek innych niż banki, zakłady ubezpieczeń i zakłady reasekuracji.
Załącznik nr 4
Określa odpowiedni uproszczony rachunek zysków i strat jednostki mikro.
Załącznik nr 5
Przewiduje uproszczone rozwiązania dla jednostek małych stosujących właściwy zakres sprawozdawczy.
Co zmieniło się względem starszych wzorów?
W aktualnym załączniku nr 1 stosuje się określenia odnoszące się do sprzedaży produktów i towarów.
Starsze formularze mogą nadal zawierać odrębne odniesienia do sprzedaży materiałów w nazwach tych pozycji.
Nie należy bez sprawdzenia przenosić takich dawnych zapisów do sprawozdania sporządzanego według aktualnego wzoru.
W podstawowym RZiS z załącznika nr 1 nie wyodrębnia się również odrębnego wyniku zdarzeń nadzwyczajnych według układu występującego w starszych wersjach przepisów.
Ważna aktualizacja: przy korzystaniu ze wzorów księgowych z lat 2013–2018 należy zweryfikować nazwy i kolejność pozycji według obowiązującego załącznika do ustawy o rachunkowości.
💻 RZiS 2026 a elektroniczne sprawozdanie finansowe
Rachunek zysków i strat stanowi część odpowiedniego sprawozdania finansowego.
Jednostki objęte obowiązkiem sporządzania ustrukturyzowanych e-sprawozdań powinny stosować właściwe formaty i struktury elektroniczne.
Czy można przesłać zwykły arkusz Excel?
Nie należy zakładać, że dowolny arkusz Excel zastępuje wymagane elektroniczne sprawozdanie finansowe.
Odpowiedni dokument musi spełniać wymagania określone przepisami dotyczącymi postaci, podpisywania i przekazywania sprawozdania.
Czy wzory z tego artykułu są oficjalnymi plikami?
Nie.
Poniższe formularze mają charakter edukacyjny i pomocniczy.
Pozwalają uporządkować dane i przeanalizować układ rachunku, ale nie zastępują urzędowej struktury e-sprawozdania.
📄 Rachunek zysków i strat – wariant porównawczy, wzór 2026
Poniższy formularz przedstawia podstawowe pozycje wariantu porównawczego z załącznika nr 1.
Został uproszczony do najważniejszych pozycji głównych i nie obejmuje wszystkich wymaganych w konkretnym przypadku informacji szczegółowych.
RACHUNEK ZYSKÓW I STRAT WARIANT PORÓWNAWCZY – 2026 Nazwa jednostki: .................................... Rok obrotowy: .................................... Okres porównawczy: .................................... Waluta: .................................... ==================================== A. PRZYCHODY NETTO ZE SPRZEDAŻY I ZRÓWNANE Z NIMI ==================================== I. Przychody netto ze sprzedaży produktów: .................................... II. Zmiana stanu produktów: .................................... III. Koszt wytworzenia produktów na własne potrzeby: .................................... IV. Przychody netto ze sprzedaży towarów: .................................... SUMA A: .................................... ==================================== B. KOSZTY DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ ==================================== I. Amortyzacja: .................................... II. Zużycie materiałów i energii: .................................... III. Usługi obce: .................................... IV. Podatki i opłaty: .................................... V. Wynagrodzenia: .................................... VI. Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia: .................................... VII. Pozostałe koszty rodzajowe: .................................... VIII. Wartość sprzedanych towarów: .................................... SUMA B: .................................... ==================================== C. ZYSK (STRATA) ZE SPRZEDAŻY A – B ==================================== .................................... ==================================== D. POZOSTAŁE PRZYCHODY OPERACYJNE ==================================== .................................... ==================================== E. POZOSTAŁE KOSZTY OPERACYJNE ==================================== .................................... ==================================== F. WYNIK DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ C + D – E ==================================== .................................... ==================================== G. PRZYCHODY FINANSOWE ==================================== .................................... ==================================== H. KOSZTY FINANSOWE ==================================== .................................... ==================================== I. ZYSK (STRATA) BRUTTO F + G – H ==================================== .................................... ==================================== J. PODATEK DOCHODOWY ==================================== .................................... ==================================== K. POZOSTAŁE OBOWIĄZKOWE ZMNIEJSZENIA ZYSKU (ZWIĘKSZENIA STRATY) ==================================== .................................... ==================================== L. ZYSK (STRATA) NETTO I – J – K ==================================== .................................... ==================================== KONTROLA DANYCH ==================================== Wynik netto z RZiS: .................................... Odpowiedni wynik w bilansie: .................................... Różnica wymagająca wyjaśnienia: .................................... ==================================== UWAGI ==================================== .................................... .................................... Data przygotowania: .................................... Osoba sporządzająca: .................................... UWAGA: To wzór edukacyjny. Nie zastępuje ustawowego rachunku zysków i strat w odpowiedniej strukturze elektronicznej. W konkretnym sprawozdaniu należy także uwzględnić dane porównawcze i wymagane pozycje szczegółowe.
📄 Rachunek zysków i strat – wariant kalkulacyjny, wzór 2026
Wariant kalkulacyjny przedstawia podstawowe koszty działalności według funkcji.
Poniższy wzór obejmuje główne pozycje rachunku z załącznika nr 1.
RACHUNEK ZYSKÓW I STRAT WARIANT KALKULACYJNY – 2026 Nazwa jednostki: .................................... Rok obrotowy: .................................... Okres porównawczy: .................................... Waluta: .................................... ==================================== A. PRZYCHODY NETTO ZE SPRZEDAŻY PRODUKTÓW I TOWARÓW ==================================== I. Przychody netto ze sprzedaży produktów: .................................... II. Przychody netto ze sprzedaży towarów: .................................... SUMA A: .................................... ==================================== B. KOSZTY SPRZEDANYCH PRODUKTÓW I TOWARÓW ==================================== I. Koszt wytworzenia sprzedanych produktów: .................................... II. Wartość sprzedanych towarów: .................................... SUMA B: .................................... ==================================== C. ZYSK (STRATA) BRUTTO ZE SPRZEDAŻY A – B ==================================== .................................... ==================================== D. KOSZTY SPRZEDAŻY ==================================== .................................... ==================================== E. KOSZTY OGÓLNEGO ZARZĄDU ==================================== .................................... ==================================== F. ZYSK (STRATA) ZE SPRZEDAŻY C – D – E ==================================== .................................... ==================================== G. POZOSTAŁE PRZYCHODY OPERACYJNE ==================================== .................................... ==================================== H. POZOSTAŁE KOSZTY OPERACYJNE ==================================== .................................... ==================================== I. WYNIK DZIAŁALNOŚCI OPERACYJNEJ F + G – H ==================================== .................................... ==================================== J. PRZYCHODY FINANSOWE ==================================== .................................... ==================================== K. KOSZTY FINANSOWE ==================================== .................................... ==================================== L. ZYSK (STRATA) BRUTTO I + J – K ==================================== .................................... ==================================== M. PODATEK DOCHODOWY ==================================== .................................... ==================================== N. POZOSTAŁE OBOWIĄZKOWE ZMNIEJSZENIA ZYSKU (ZWIĘKSZENIA STRATY) ==================================== .................................... ==================================== O. ZYSK (STRATA) NETTO L – M – N ==================================== .................................... ==================================== KONTROLA DANYCH ==================================== Wynik netto z RZiS: .................................... Odpowiedni wynik w bilansie: .................................... Różnica wymagająca wyjaśnienia: .................................... ==================================== UWAGI ==================================== .................................... .................................... Data przygotowania: .................................... Osoba sporządzająca: .................................... UWAGA: To wzór edukacyjny. Nie obejmuje wszystkich pozycji szczegółowych wymaganych w określonych przypadkach przez ustawę. Nie zastępuje ustrukturyzowanego e-sprawozdania finansowego.
🏢 Case study – firma osiąga zysk, ale koszty zatrudnienia rosną
Przykład hipotetyczny
Przedsiębiorstwo świadczy usługi informatyczne.
Przychody ze sprzedaży rosną z roku na rok.
Jednocześnie firma zatrudnia kolejnych specjalistów i zwiększa budżet wynagrodzeń.
Co pokazuje wariant porównawczy?
W rachunku zysków i strat wyraźnie widoczne są koszty wynagrodzeń i ubezpieczeń społecznych.
Zarząd może porównać ich udział w kosztach operacyjnych w kolejnych latach.
Czego nie widać bezpośrednio?
Nie zawsze można od razu ustalić, jaka część kosztów personelu dotyczy poszczególnych projektów, działów lub klientów.
Co może dać wariant kalkulacyjny?
Jeżeli jednostka posiada odpowiednią ewidencję funkcjonalną, może łatwiej analizować koszty realizacji usług, sprzedaży i zarządzania.
Nie oznacza to automatycznie konieczności zmiany sprawozdania.
Firma może również rozwijać wewnętrzny controlling i ewidencję analityczną bez rezygnacji z dotychczasowego wariantu RZiS.
Wniosek
Najlepszy wariant sprawozdawczy powinien odpowiadać potrzebom informacyjnym przedsiębiorstwa i możliwościom jego systemu księgowego.
Nie należy zmieniać wariantu tylko dlatego, że jeden z nich wydaje się bardziej zaawansowany.
💡 Porada eksperta – jak wybrać RZiS odpowiedni dla firmy?
Nie wybieraj wariantu rachunku zysków i strat wyłącznie na podstawie wielkości przedsiębiorstwa.
Najpierw sprawdź, jakie informacje są potrzebne do zarządzania działalnością.
Jeżeli kluczowe jest kontrolowanie ogólnego poziomu wynagrodzeń, amortyzacji, usług obcych i zużycia materiałów, naturalnym rozwiązaniem może być wariant porównawczy.
Jeśli natomiast zarząd chce szczegółowo analizować koszt wytworzenia produktów, marżę ze sprzedaży i koszty funkcjonowania poszczególnych działów, warto rozważyć wariant kalkulacyjny.
Pamiętaj jednak, że prawidłowe sporządzenie tego wariantu wymaga odpowiednich danych źródłowych.
Sama zmiana układu tabeli nie spowoduje automatycznie powstania szczegółowej informacji zarządczej.
Przed zmianą warto sprawdzić politykę rachunkowości, zakładowy plan kont i możliwości programu księgowego.
Najważniejsza zasada pozostaje niezmienna: oba warianty, przy prawidłowym rozliczeniu tych samych operacji, powinny prowadzić do identycznego wyniku finansowego netto.
✅ Checklista – rachunek zysków i strat 2026
❓ FAQ – rachunek zysków i strat w 2026 roku
Czym różni się wariant porównawczy od kalkulacyjnego?
Wariant porównawczy prezentuje koszty głównie według ich rodzaju, natomiast kalkulacyjny według funkcji, w tym kosztów sprzedanych produktów i towarów, sprzedaży oraz ogólnego zarządu.
Czy wynik netto w obu wariantach jest taki sam?
Tak, przy prawidłowym rozliczeniu tych samych operacji i zastosowaniu tych samych zasad wyceny. Wybór wariantu nie powinien samodzielnie zmieniać wyniku finansowego netto.
Co to jest zmiana stanu produktów w RZiS?
Jest to korekta występująca w wariancie porównawczym. Służy odpowiedniemu rozliczeniu kosztów produktów, w tym uwzględnieniu zmian ich stanu i właściwych rozliczeń kosztowych.
W którym wariancie wykazuje się wynagrodzenia?
W wariancie porównawczym wynagrodzenia są odrębną pozycją. W kalkulacyjnym odpowiednie koszty pracy przypisuje się do funkcji działalności.
Czy firma produkcyjna musi wybrać wariant kalkulacyjny?
Nie ma takiego ogólnego obowiązku. Wybór następuje zgodnie z ustawą o rachunkowości i właściwą polityką rachunkowości jednostki.
Czy można zmienić wariant RZiS?
Tak. Zmiana wymaga zachowania zasad wynikających między innymi z art. 8 ustawy o rachunkowości, odpowiedniej dokumentacji i zapewnienia porównywalności danych.
Czy RZiS pokazuje pieniądze na rachunku bankowym?
Nie. RZiS przedstawia odpowiednie przychody, koszty i wynik za okres. Stan środków pieniężnych to odrębna informacja finansowa.
Czy każdy przedsiębiorca sporządza RZiS?
Nie. Obowiązek zależy od statusu jednostki, prowadzenia ksiąg rachunkowych i właściwych przepisów.
Czy wzór RZiS z artykułu można złożyć do KRS?
Nie. Jest to formularz pomocniczy, który nie zastępuje wymaganego elektronicznego sprawozdania finansowego.
Co się stanie, jeśli wynik netto w RZiS nie zgadza się z bilansem?
Należy wyjaśnić przyczynę rozbieżności. Może ona wynikać między innymi z błędów księgowania, rozliczania kosztów, wyceny lub sporządzenia sprawozdania.
📌 Podsumowanie – który wariant RZiS wybrać w 2026 roku?
Rachunek zysków i strat pozwala ustalić, w jaki sposób przedsiębiorstwo osiąga zysk albo ponosi stratę.
Wariant porównawczy prezentuje koszty przede wszystkim według rodzaju.
Wariant kalkulacyjny przedstawia je według funkcji, umożliwiając odrębne wykazanie kosztów sprzedanych produktów i towarów, sprzedaży oraz ogólnego zarządu.
Obie metody mogą być przydatne, ale ich wybór powinien odpowiadać rzeczywistemu charakterowi działalności i sposobowi ewidencjonowania kosztów.
Ważne jest również zapewnienie porównywalności danych i prawidłowego rozliczenia wszystkich istotnych zdarzeń.
Przy tych samych poprawnie ujętych operacjach wybór wariantu nie zmienia zysku netto przedsiębiorstwa.
Dla pełnej oceny wyników finansowych RZiS warto analizować razem z bilansem i innymi odpowiednimi informacjami finansowymi.
- Ustawa z 29 września 1994 r. o rachunkowości, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 522, z późniejszymi zmianami.
- Art. 4 ustawy – rzetelne i jasne przedstawienie sytuacji majątkowej, finansowej oraz wyniku.
- Art. 6 ustawy – zasada memoriału i współmierności.
- Art. 8 ustawy – zasady polityki rachunkowości i ich zmiany.
- Art. 10 ustawy – dokumentacja przyjętych zasad rachunkowości.
- Art. 45 ustawy – sprawozdanie finansowe.
- Art. 47 ustawy – rachunek zysków i strat.
- Załącznik nr 1 – wariant kalkulacyjny i porównawczy.
- Załącznik nr 4 – uproszczony RZiS jednostki mikro.
- Załącznik nr 5 – RZiS jednostki małej.
Artykuł ma charakter informacyjny. Przykłady liczbowe oraz wzory formularzy są pomocnicze i nie zastępują ustawowego sprawozdania finansowego.
Komentarze